Okuduğunu anlama nasıl gelişir? Ortaokul için bilgiler

Okuduğunu anlama nasıl gelişir? Ortaokul için kitap listesi ve egzersizler

Okuduğunu anlama, bir metni sesli ya da sessiz okuduktan sonra ana fikri, ayrıntıyı ve yazarın söylemediği ama ima ettiği şeyi çıkarabilme becerisidir. Ortaokulda (5, 6, 7 ve 8. sınıf) gelişmesi için üç şey gerekir: düzenli okuma alışkanlığı, kelime dağarcığını büyüten bir kitap listesi ve metin üzerinde yapılan egzersizler. Günde 20 dakika sessiz okuma, haftada bir yazılı özet ve paragraf sorularında düzenli çalışma çoğu öğrencide 6-8 haftada gözle görülür fark yaratır. LGS Türkçe testinin yaklaşık yarısı paragraf ve anlam bilgisi sorusudur, bu yüzden okuduğunu anlama bir Türkçe konusu değil, bütün derslerin altyapısıdır. Süreci tek başına yürütemeyen aileler bir eğitim koçu ya da öğrenci koçu ile haftalık takip kurar.

Aşağıda hem sınıf sınıf kitap listesi hem de evde uygulanabilecek 11 egzersiz var. Uzun anlatım sevmiyorsanız doğrudan egzersizler bölümüne inebilirsiniz.

Neden tam da 5. sınıfta duvara çarpıyor?

İlkokulda metinler kısa, cümleler tek yüklemli, sorular metnin içinden cevaplanabiliyor. 5. sınıfta iki şey birden değişiyor: paragraf uzuyor ve sorular metnin dışına çıkıyor. "Yazar bu ifadeyle ne demek istiyor?" sorusunun cevabı metinde yazmıyor. Çocuk kelimeleri okuyor, sesi çıkıyor, satırlar bitiyor, ama zihninde bir anlam kurulmuyor.

Ben bunu velilerden şu cümleyle duyuyorum: "Okuyor ama anlamıyor." Aslında olan şu, okuma işlemi hâlâ o kadar çok zihinsel enerji harcıyor ki anlama için yer kalmıyor. Akıcılık yerleşmeden anlama gelmez.

Bir de şu var: matematik problemini yapamayan öğrencilerin önemli bir kısmı matematiği bilmiyor değil, problemi okuyamıyor. Fen sorusunda da aynı. Yani okuduğunu anlamayı düzeltmek tek bir dersi değil karneyi düzeltiyor.

Çocuğunuzda hangi belirtiler varsa müdahale zamanı

Aynı paragrafı iki üç kez okuyup "yine anlamadım" diyorsa. Kitabı bitiriyor ama olay örgüsünü anlatamıyorsa. Uzun soruyu görünce daha okumadan atlıyorsa. Sesli okurken noktalama işaretlerini yok sayıp tek tonda gidiyorsa. Denemede Türkçe neti sözcükte iyi, paragrafta çöküyorsa.

Bunlardan ikisi varsa okuma miktarını artırmak yetmez, metin üzerinde çalışma gerekir. Sadece "daha çok kitap oku" demek, koşamayan çocuğa "daha hızlı koş" demeye benziyor.

Okuduğunu anlamanın beş bileşeni

Kelime dağarcığı

Bir metinde bilinmeyen kelime oranı yüzde beşi geçtiğinde anlama düşüyor. Ortaokul boyunca aktif kelime sayısını büyütmenin en ekonomik yolu, seviyesinin biraz üstünde kitap okumak.

Akıcılık

Dakikada okunan kelime sayısı 5. sınıfta ortalama 130-150 bandında. Bunun altındaysa çocuk kelime çözümlemeye takılıyor, anlam için kapasitesi kalmıyor.

Ön bilgi

Osmanlı'yla ilgili bir metni, tarih dersini takip eden çocuk daha iyi anlıyor. Bu yüzden kurgu dışı okuma, romana göre hafife alınmayacak kadar önemli.

Çıkarım

Yazarın ima ettiğini yakalamak. En zor gelişen bileşen ve en çok soru bu alandan geliyor.

Üstbiliş

Anlamadığını fark edip geri dönme becerisi. İyi okur, anlamı kaybettiği yeri hisseder ve durur. Zayıf okur sonuna kadar gider, sonra "hiçbir şey anlamadım" der.

Ortaokul kitap listesi: 5 ve 6. sınıf

Bu yaşta amaç kitabı sevdirmek. Ağır klasiklerle başlamak, okumaktan soğutmanın en hızlı yolu.

Türk edebiyatından Gülten Dayıoğlu'nun *Fadiş* ve *Suna'nın Serçeleri*, Muzaffer İzgü'nün *Ökkeş* kitapları ve *Anneannem*, Aytül Akal ile Mavisel Yener'in öykü kitapları, Sevim Ak'ın *Uçurtmam Bulut Şimdi* kitabı. Bu kitapların hepsi hem dil olarak yaşa uygun hem de bitirmesi kolay, çocuk "ben bir kitabı bitirdim" hissini yaşıyor.

Çeviri tarafında Roald Dahl'ın *Matilda* ve *Charlie'nin Çikolata Fabrikası*, Erich Kästner'in *Uçan Sınıf* ve *Emil ve Dedektifler*, Michael Ende'nin *Momo*, Antoine de Saint-Exupéry'nin *Küçük Prens*, José Mauro de Vasconcelos'un *Şeker Portakalı*. Momo biraz zorlar ama iyi okuyan bir 6. sınıf öğrencisi için tam kıvamında.

Kurgu dışı için TÜBİTAK'ın çocuk kitapları serisi ve Bilim Çocuk dergisi. Dergi burada küçümsenmeyecek bir araç, çünkü kısa metin bitirme hissi veriyor.

Ortaokul kitap listesi: 7 ve 8. sınıf

Artık yetişkin edebiyatına geçiş yapılabilir, ama kitap ince olsun.

John Steinbeck'in *Fareler ve İnsanlar*, George Orwell'in *Hayvan Çiftliği*, Jack London'ın *Beyaz Diş* ve *Vahşetin Çağrısı*, William Golding'in *Sineklerin Tanrısı*, Ernest Hemingway'in *Yaşlı Adam ve Deniz*. Hepsi kısa, hepsi tartışılacak bir mesele taşıyor. Çıkarım egzersizi için ideal metinler bunlar.

Türk edebiyatından Peyami Safa'nın *Dokuzuncu Hariciye Koğuşu*, Sabahattin Ali'nin *Kürk Mantolu Madonna* ve *Kuyucaklı Yusuf*, Sait Faik'in *Semaver* ve *Son Kuşlar* öyküleri, Ömer Seyfettin'in seçme öyküleri, Oğuz Atay'ın *Bir Bilim Adamının Romanı*. Son kitabı özellikle mühendislik ya da fen ilgisi olan öğrencilere veriyorum, bir hayat hikâyesi üzerinden çalışma disiplini de anlatıyor.

8. sınıfta, yani LGS yılında listeyi kısaltmak lazım. Roman okumak için zaman bulmak zor. O yıl öykü kitabı ve deneme yazısı tercih ediyorum; 4-6 sayfalık bir metin, 300 sayfalık romandan daha yönetilebilir. Sait Faik ve Ömer Seyfettin öyküleri tam bu iş için. Sınav yılında planı nasıl kuracağınıza dair ayrıntılı bir örnek 8. sınıf ders çalışma programı sayfasında var.

Evde uygulanabilir 11 egzersiz

Bu egzersizlerin hiçbiri 15 dakikadan uzun sürmüyor. Hepsini birden yapmaya çalışmayın, haftada iki tanesini seçin.

Üç cümle özeti

Okuma bittikten sonra kitabı kapatın, çocuk okuduğu bölümü üç cümleyle yazsın. Cümle sayısını sabit tutmak önemli, çünkü sınırlama seçme yapmayı zorunlu kılıyor. İlk haftalar berbat olacak, normal.

Kelime avı defteri

Her okuma seansında bilmediği 5 kelimeyi yazsın. Önce cümleden tahmin etsin, sonra sözlüğe baksın. Tahmin adımını atlamayın, çıkarım kası orada çalışıyor.

Soruyu çocuk yazsın

Metni okuduktan sonra siz soru sormayın, o size üç soru sorsun. Cevabı metinde açıkça yazan bir soru sorması kolay; "yazarın niyeti" ile ilgili soru üretmesi zor. Ürettiği soruların seviyesi, anladığı seviyeyi gösteriyor.

Ara başlık uydurma

Uzun bir paragrafın üstüne başlık yazma egzersizi. Ana fikir bulma sorularının doğrudan karşılığı bu.

Sesli okuma, haftada iki kez beş dakika

Noktalama işaretlerine uyarak, tonlamayla. Kaydedip dinletmek işe yarıyor, çocuk kendi monoton okumasını duyunca düzeltiyor.

Boşluk doldurma

Bir paragraftan bağlaçları ve geçiş sözcüklerini silin (ancak, çünkü, buna rağmen, oysa). Çocuk doğru olanı yerleştirsin. Cümleler arası mantık ilişkisini görmeyi öğretiyor, LGS'de karşılığı yüksek.

Anlatıcıyı değiştir

Okuduğu bir sahneyi başka bir karakterin ağzından yazsın. Bakış açısı sorularının en eğlenceli hazırlığı.

Yanlış cümle avı

Metinle ilgili beş cümle yazın, ikisi yanlış olsun. Ama açıkça yanlış olmasın, metinden çıkarılamayacak bir genelleme olsun. Bulması gerçekten zor, o yüzden değerli.

Zamanlayıcılı sessiz okuma

20 dakika, telefon başka odada, tek iş okumak. Süreyi kronometreyle takip etmek çocuğun dikkatini toparlamasına yardım ediyor.

Soru mu metin mi önce?

Paragraf sorularında önce soruyu okumayı deneyin, sonra tersini deneyin, hangisinde neti yüksek çıkıyorsa onu alışkanlık yapın. Herkese aynı yöntemi dayatmak yanlış.

Haftalık gazete köşesi

Bir köşe yazısı okuyup yazarın tezini tek cümleyle yazma. Kurgu dışı metinle çalışmak, bilgilendirici metin sorularının doğrudan hazırlığı.

Sekiz haftalık uygulama planı

1-2. hafta

Okuma: günde 20 dakika, kitabı çocuk seçsin. Egzersiz: üç cümle özeti, kelime avı defteri. Ölçüm: dakikada okunan kelime sayısı.

3-4. hafta

Okuma: günde 20 dakika, üstüne bir öykü kitabı. Egzersiz: ara başlık uydurma, soruyu çocuk yazsın. Ölçüm: 10 soruluk paragraf testi.

5-6. hafta

Okuma: günde 25 dakika, haftada bir gazete köşe yazısı. Egzersiz: boşluk doldurma, yanlış cümle avı. Ölçüm: deneme Türkçe neti.

7-8. hafta

Okuma: günde 25 dakika, kitaplardan biri kurgu dışı olsun. Egzersiz: anlatıcı değiştirme, sesli okuma. Ölçüm: deneme neti ve kelime defterindeki kelime sayısı.

Ölçüm kısmını atlamayın. Ölçmediğiniz şeyin geliştiğini göremezsiniz, göremediğiniz gelişme de çocuğu motive etmez. İki denemede paragraf neti 6'dan 11'e çıktığını gören öğrenci, egzersizi bırakmıyor.

Ekran meselesi, kısa kesiyorum

Kısa video, dikkat süresini beş saniyelik parçalara bölüyor. Bir paragraf 40 saniyelik sürekli dikkat istiyor. Bu ikisi doğrudan çakışıyor. Ekranı tamamen kaldırmak gerçekçi değil, ama okuma bloğunun telefonsuz geçmesi ve akşam belirli bir saatten sonra ekran olmaması pazarlık konusu olmamalı.

Süreci tek başına yürütemiyorsanız

öğrenci koçluğu ne yapar?

Bu egzersizleri okumak kolay, sekiz hafta boyunca uygulatmak zor. Çoğu ailede iş "bugün özet yazdın mı" tartışmasına dönüşüyor ve iki haftada bitiyor.

Öğrenci koçu ya da eğitim koçu burada iki işi yapıyor: haftalık takibi veliden alıp kendi üstüne alıyor, böylece anne baba denetleyici olmaktan çıkıyor; ve ölçümü düzenli tutuyor. Koçluğun kimyası da önemli, çocuk koçuna hesap vermeyi anne babaya hesap vermekten daha kolay buluyor. Nedenini tam bilmiyorum ama sürekli gözlüyorum.

Ne zaman başlanacağı ayrı bir soru. 8. sınıfın eylülünde başlamak ile ocakta başlamak arasında ciddi fark var, bunu 8. sınıfta koçluk almak için doğru zaman yazısında ayrıntılı yazmışlar. Koç seçerken nelere bakılacağı için doğru eğitim koçunu nasıl seçersiniz rehberi işinizi kolaylaştırır. Fiyat tarafını merak ediyorsanız öğrenci koçluğu aylık ücretleri sayfasında güncel aralık var. LGS'ye özel çalışan koçlara ise LGS koçu sayfasından ulaşılıyor; şehir dışındaysanız online öğrenci koçu seçeneği de var.

Sık sorulan sorular

Okuduğunu anlama kaç ayda gelişir?

Günde 20 dakika okuma ve haftada iki egzersizle 6-8 haftada ölçülebilir fark görülüyor. Kalıcı değişim için bir eğitim öğretim yılı gerekiyor.

Günde kaç sayfa okumalı?

Sayfa yerine süre hedefi koyun. Ortaokul için günde 20-25 dakika kesintisiz okuma, 30 sayfa hedefinden daha sürdürülebilir.

Hızlı okuma kursu işe yarar mı?

Anlama sorunu olan bir öğrencide hızlı okuma çoğunlukla sorunu büyütüyor. Önce akıcılık ve kelime dağarcığı, sonra hız.

Çizgi roman ve dergi sayılır mı?

Sayılır. Okumaya direnen çocukta çizgi roman ve dergi, hiç okumamaya göre çok daha iyi. Amaç zaten kitap sevgisini kurmak.

LGS Türkçe'de paragraf kaç soru?

Türkçe testindeki 20 sorunun yaklaşık yarısı paragraf ve anlam bilgisinden geliyor. Fen ve matematik sorularının uzun metinli yapısı da okuma becerisine bağlı.

5. sınıf öğrencisine hangi kitapla başlanmalı?

Fadiş, Matilda ya da Uçan Sınıf. Üçü de kısa, dili yaşa uygun ve bitirme hissi veriyor.

Sesli okumak mı sessiz okumak mı daha iyi?

İkisi farklı işe yarıyor. Akıcılık için sesli, anlama ve hız için sessiz. Haftada iki kez beş dakika sesli okuma yeterli.

Okuma listesini bu hafta yazdırmakla başlayın. Çocuk kendi seçtiği kitaba, sizin seçtiğinizden ortalama iki kat daha uzun dayanıyor.