Ders Çalışmayı Sürekli Erteliyorum: Nasıl Başlayabilirim?

Ders Çalışmayı Sürekli Erteliyorum: Nasıl Başlayabilirim?

Ders çalışmayı sürekli erteliyorum cümlesini psikoloji araştırmaları tembellikle değil, zor ya da belirsiz görünen bir işin yarattığı rahatsızlıktan kaçma isteğiyle açıklıyor. Başlamak için o rahatsızlığı küçültmen gerekir: ilk işi birkaç dakikada bitecek kadar somut yaz, ne zaman ve nerede başlayacağını önceden belirle, erteledikten sonra kendini cezalandırmak yerine bir sonraki başlangıcı planla. Bu yazı masaya oturmadan önceki anı, yani ders çalışmaya başlayamamayı anlatır. Program kurulduktan sonra dağılıyorsa ders çalışma programına uyamıyorum, masadayken dikkat kopuyorsa YKS çalışırken odaklanamıyorum rehberi daha uygun. Başlamayı tek başına kuramıyorsan sana uygun eğitim koçuyla ücretsiz eşleşme talebi oluşturabilirsin.

Yayın tarihi: Ekim 2026

Ders çalışmayı ertelemek ne demek?

Ders çalışmayı ertelemek, yapmaya niyet ettiğin bir çalışmayı, geciktirmenin sana zarar vereceğini bildiğin halde kendi isteğinle sonraya bırakmaktır. Psikolog Piers Steel'in 2007'de Psychological Bulletin'de yayımlanan meta-analizindeki tanım da bu üç parçaya dayanır: niyet var, gecikme isteğe bağlı, kişi gecikmenin bedelini önceden görüyor.

Steel bu tanımı şöyle kurar: Ertelemek, "niyet edilen bir eylemi, gecikme yüzünden daha kötü durumda kalacağını beklemesine rağmen gönüllü olarak geciktirmektir" (çeviri bize ait). Bu tanıma göre hasta olduğun için çalışamadığın akşam erteleme sayılmaz, matematiği açmak yerine bir saat telefonda gezindiğin akşam sayılır.

Erteleme yaygın bir davranış. Steel'in aynı makalede derlediği tahminlere göre üniversite öğrencilerinin yüzde 80 ile 95'i ertelemeye başvuruyor, yaklaşık yarısı ise bunu sürekli ve sorun yaratacak düzeyde yapıyor. Türkiye'de Uzun Özer, Demir ve Ferrari'nin 2009'da 784 üniversite öğrencisiyle yaptığı çalışmada öğrencilerin yüzde 52'si akademik işleri sık sık ertelediğini bildirdi. İki veri de üniversite öğrencilerine ait ve öz bildirime dayanıyor; lise ve ortaokul öğrencileri için ulusal ölçekte güvenilir bir oran bulamadık.

Ders çalışmayı neden sürekli erteliyorum?

Ders çalışmayı sürekli ertelemenin en güçlü açıklamalarından biri, işin o an verdiği rahatsızlıktan kurtulma isteğidir. Fuschia Sirois ve Timothy Pychyl'in 2013 tarihli derlemesine göre erteleme, kötü hissi kısa vadede onarmaya öncelik vermektir ve bedelini gelecekteki benlik öder. Kitabı kapatınca rahatlarsın, yük ise ertesi güne kalır.

"Matematiği açacağım ama önce biraz dinleneyim." Öğrencilerin sık kurduğu cümlelerden biri bu ve dinlenme genelde masaya dönüşle bitmez. Steel'in 691 korelasyonu birleştiren meta-analizinde ertelemeyi en tutarlı biçimde öngören etkenler şunlar çıktı: görevin itici bulunması, öz yeterlik (o işi yapabileceğine inanma), dürtüsellik ve öz denetimi de içeren sorumluluk boyutu. Bu sonuçlar korelasyondur; her öğrencide hangisinin ağır bastığını tek tek söylemez.

Türk öğrencilerle yapılan 2009 çalışmasında öne çıkan erteleme nedenleri başarısızlık korkusu, tembellik, risk alma ve kontrole karşı gelme oldu. Kadın öğrenciler başarısızlık korkusunu ve tembelliği, erkek öğrenciler risk almayı ve kontrole karşı gelmeyi daha sık gösterdi.

Öğrenci diliyle söylersek: "Konuyu hiç anlamayacağım diye açmıyorum." Bu cümle irade eksikliğinden çok bir konu eksiğine işaret edebilir. Konunun gerçekten oturup oturmadığını konuyu öğrendiğimi nasıl anlarım rehberindeki ölçütle kontrol edebilirsin.

Erteleme anı kaydı: Hangi işten, neden kaçtığını bul

Erteleme anı kaydı, bir hafta boyunca her erteleme anında dört şeyi not ettiğin basit bir teşhis yöntemidir: saat, kaçtığın iş, yerine yaptığın şey ve o anki his. Kayıt, ertelemenin hangi derste ve hangi duyguyla tekrarladığını gösterir; böylece onu bir kişilik kusuru gibi görmek yerine düzeltilecek bir durum olarak ele alırsın.

Kayda düşen his şu dört türden birine benzeyebilir:

1. Belirsizlik: "Nereden başlayacağımı bilmiyorum." İş fazla büyük ya da tanımsız yazılmış. Sorun ilk adımın tarifinde. 2. Yetersizlik: "Yapamayacağım, zaten anlamıyorum." Öz yeterlik düşük ya da gerçekten bir konu eksiği var. Kolay bir sorudan başlamak ya da eksik konuyu geriye giderek kapatmak gerekir. 3. Sıkılma: "Çok sıkıcı, bir şey hissetmiyorum." Görev itici bulunuyor. İşi kısaltmak, ortamı değiştirmek ya da sıkıcı işi sevdiğin bir dersin arkasına koymak denenebilir. 4. Mükemmeliyetçilik: "Tam hazır olunca, düzgünce başlayacağım." Başlamak için koşul aranıyor. İlk oturumun tek hedefi masada olmaktır; düzgün çalışma sonra gelir.

Bir hafta sonra en sık tekrar eden his, ilk deneyeceğin yöntemi belirler. Aynı his hep aynı derste çıkıyorsa sorunun bir kısmı o dersin kendisinde olabilir.

Ders çalışmaya nasıl başlanır?

Ders çalışmaya başlamak için başlangıç anını, motivasyonun gelmesini beklemeden önceden tasarlamak gerekir. Hangi saatte, hangi masada, hangi kitabın hangi sayfasıyla başlayacağın belli olduğunda masada karar vermen gerekmez. Erteleme anı kaydında karar anları sık çıkıyorsa, masada verilecek karar sayısını azaltmak başlamayı kolaylaştırabilir.

Aşağıdaki sıra pratik bir öneri; her öğrencide aynı sırayla işlemeyebilir.

1. Bir önceki akşam ilk işi yaz: "Matematik çalış" yerine "Üslü sayılar testinin ilk sayfası". 2. Başlangıcı bir duruma bağla: "Okuldan gelip elimi yüzümü yıkayınca masaya oturur, testi açarım." 3. Kitabı, kalemi, defteri açık bırak; masaya oturduğunda ilk hareketin kalem almak olsun. 4. Telefonu oturum boyunca başka odaya koy ya da ulaşılması zor bir yere bırak. 5. İlk işi bitirince devam edip etmeyeceğine o zaman karar ver.

Başlamanın en zor kısmı ilk dakikalarsa, devam kararını ilk işin sonuna bırakmak masaya oturma eşiğini düşürür. İlk işin kaç dakika sürmesi gerektiğine dair genel geçer bir veri yok; kendi kaydına bakarak ayarlayabilirsin. Günün ilk işlerini önceden yazmak için bikocbul'un ücretsiz çalışma planı aracını kullanabilirsin.

"Eğer şu olursa şunu yaparım" planı ertelemeyi azaltır mı?

"Eğer şu olursa şunu yaparım" planı, psikolojide uygulama niyeti (implementation intention) olarak bilinir ve hedefe ulaşmayı artırdığı yönünde güçlü kanıt vardır. Peter Gollwitzer ile Paschal Sheeran'ın 2006 tarihli meta-analizi, 94 bağımsız testte bu tür planların hedefe ulaşmaya orta ile büyük arasında bir etkisi olduğunu buldu.

Raporlanan etki büyüklüğü d = 0,65. Bu sayı bir yüzde olarak okunmaz; "insanların yüzde 65'i hedefe ulaştı" anlamına gelmez. Ölçülen hedefler yalnızca ders çalışmadan oluşmuyor; sağlık ve günlük alışkanlıklar gibi farklı alanlardan da geliyor. Yöntemin ders çalışmadaki ertelemeyi ne kadar azalttığı bu veriden çıkmıyor; onu ucuz ve denemesi kolay bir araç olarak görmek daha doğru.

Plan iki parçalı yazılır. Durum kısmı somut bir an olur: "Akşam yemeğinden kalkınca", "Okul servisinden inince". Eylem kısmı ilk küçük iştir: "Kimya defterini açıp dünkü üç yanlışa bakarım." Erteleme anı kaydında sık çıkan tuzaklara da plan yazılabilir: "Eğer masadayken telefonu almak istersem, önce önümdeki soruyu bitiririm."

Erteledikten sonra kendime kızmalı mıyım?

Erteledikten sonra kendine sert davranmak bir sonraki ertelemeyi önlemeyebilir; kendini affetmek daha az ertelemeyle ilişkili bulundu. Kanada'daki Carleton Üniversitesi'nden araştırmacıların birinci sınıf üniversite öğrencileriyle yaptığı ve 2010'da yayımlanan bir çalışmada, ilk ara sınava çalışmayı ertelediği için kendini affettiğini söyleyen öğrenciler ikinci ara sınava daha az erteledi.

Michael Wohl, Timothy Pychyl ve Shannon Bennett'in çalışmasında kendini affeden öğrencilerin iki sınav arasında daha az olumsuz duygu yaşadığı ve ikinci sınavda daha iyi sonuç aldığı da raporlandı. Çalışma tek bir öğrenci grubuyla, üniversite öğrencileriyle yapıldı ve ilişkiyi gösteriyor; affetmenin ertelemeyi tek başına azalttığını kanıtlamıyor.

Kendini affetmek, olanı kabul edip sıradaki adımı belirlemek demek. "Dün yine çalışmadım, berbatım" yerine "Dün başlamadım, bugün saat yedide ilk sayfayı açacağım" demek, hatayı kabul edip bir sonraki adıma bağlar. Sirois ve Pychyl'in açıklamasıyla da uyumlu: kendine yüklenmek kötü hissi büyütür, büyüyen kötü his de kaçma isteğini besler.

Erteleme ne zaman yardım istemeyi gerektirir?

Ertelemenin yardım gerektirip gerektirmediğini haftalar içindeki gidişat gösterir. Erteleme anı kaydını ve başlangıç planını birkaç hafta denediğin halde hiçbir derste başlayamıyorsan, ertelemeye uyku sorunu, sürekli mutsuzluk ya da yoğun kaygı eşlik ediyorsa, sorun çalışma tekniğinin dışına çıkıyor olabilir ve tek başına yeni bir program yazmak yetmeyebilir.

Bu durumda ilk adres okulundaki rehber öğretmen ya da bir psikolojik danışman olur. Kaygı ya da dikkat sorunu günlük hayatını da etkiliyorsa bir sağlık uzmanıyla görüşmek gerekir; bu değerlendirmeyi bir rehber yazısı yapamaz.

Sorun daha çok plansızlık ve takipsizlikse destek başka biçimde gelebilir. Eğitim koçu, haftalık ders çalışma programını öğrenciyle birlikte kurar, başlangıç saatlerini ve ilk işleri netleştirir, hafta sonunda neyin neden kaydığına öğrenciyle birlikte bakar. Kendi başına birkaç denemeden sonra aynı yere dönüyorsan Liselere Geçiş Sistemi (LGS) için LGS koçu, Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) için YKS koçu profillerine bakabilir, eşleşme talebi oluşturabilirsin. Çocuğunun ertelemesi için çözüm arayan veliysen çocuğum ders çalışmıyor ne yapmalıyım rehberi veli tarafını anlatıyor.

Sık sorulan sorular

Ders çalışmayı ertelemek tembellik mi?

Her zaman değil. Araştırmalar ertelemeyi daha çok, zor ya da sıkıcı bir görevin yarattığı kötü hissi kısa vadede savuşturma çabası olarak açıklıyor. Türk üniversite öğrencileriyle yapılan bir çalışmada tembellik, başarısızlık korkusunun yanında sayılan nedenlerden yalnızca biriydi.

Motivasyon gelmesini beklemeli miyim?

Hayır, beklemek ertelemeyi uzatabilir. Motivasyonun ne zaman geleceği belli olmadığı için başlangıcı ona bağlamak kontrolü elinden alır. Başlangıcı bir saate ve bir duruma bağlayan "eğer şu olursa şunu yaparım" planı, motivasyonun gelip gelmemesinden bağımsız bir başlangıç sağlar.

Pomodoro tekniği ertelemeye iyi gelir mi?

Bazı öğrencilere yardımcı olabilir, ama 25 dakikanın her öğrenciye uyan ideal süre olduğunu gösteren bir kanıt yok. Pomodoronun ertelemeye katkısı, işi kısa ve sınırlı göstermesinden geliyor olabilir. Kendi dikkat süreni erteleme anı kaydından ve oturum notlarından çıkarmak daha güvenilir.

Günde kaç saat çalışırsam ertelemeyi yenerim?

Bunun için güvenilir bir veri yok. Erteleme, çalışma süresinden önce başlama anıyla ilgili bir sorun. Uzun saat hedefi koymak, işi daha itici gösterip ertelemeyi artırabilir. Önce her gün aynı saatte başlamayı oturt, süreyi sonra kendi haftana göre artır.

Sınava az kaldı, hâlâ erteliyorum; çok mu geç?

Hayır, başlamak için hâlâ zaman var, ama kalan süreye göre öncelik seçmen gerekir. Kaybedilen günleri tek seferde telafi etmeye çalışmak programı ağırlaştırıp yeni ertelemeye yol açabilir. Kalan süreyi gerçekçi bölmek için bir rehber öğretmenden ya da eğitim koçundan destek alınabilir.

Sürekli ertelemek dikkat eksikliğinin belirtisi mi?

Tek başına değil. Erteleme çok yaygın bir davranış ve dikkat eksikliği ile hiperaktivite bozukluğu (DEHB) yalnızca uzman değerlendirmesiyle konabilecek bir tanı. Dikkat sorunu okulda, evde ve arkadaş ilişkilerinde de sürekli zorluk yaratıyorsa bir sağlık uzmanına başvurmak gerekir.

Bu akşam yarının ilk işini tek cümleyle yaz, başlayacağın saati ve yeri yanına ekle, kitabı o sayfada açık bırak; yarın masaya oturduğunda yapacağın tek şey kalemi almak olsun.

Kaynaklar

Piers Steel, The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure, Psychological Bulletin, 2007, ertelemenin tanımı, üniversite öğrencilerindeki yaygınlık tahminleri ve 691 korelasyonluk meta-analizde öne çıkan öngörücüler.

Fuschia M. Sirois ve Timothy A. Pychyl, Procrastination and the Priority of Short-Term Mood Regulation: Consequences for Future Self, Social and Personality Psychology Compass, 2013, ertelemenin kısa vadeli duygu onarımı olarak açıklanması.

Peter M. Gollwitzer ve Paschal Sheeran, Implementation Intentions and Goal Achievement: A Meta-Analysis of Effects and Processes, Advances in Experimental Social Psychology, 2006, 94 bağımsız testte uygulama niyetinin etki büyüklüğü.

Michael J. A. Wohl, Timothy A. Pychyl ve Shannon H. Bennett, I Forgive Myself, Now I Can Study: How Self-Forgiveness for Procrastinating Can Reduce Future Procrastination, Personality and Individual Differences, 2010, kendini affetme ile sonraki erteleme arasındaki ilişki.

Bilge Uzun Özer, Ayhan Demir ve Joseph R. Ferrari, Exploring Academic Procrastination Among Turkish Students: Possible Gender Differences in Prevalence and Reasons, The Journal of Social Psychology, 2009, Türk üniversite öğrencilerinde sık erteleme oranı ve cinsiyete göre erteleme nedenleri.

Yazar: Ayşe hoca Eğitim Koçu, bikocbul.com Eğitim Koordinatörlüğü